काठमाडौं । श्रीलङ्काका मेकानिक सारथ आनन्दले कुवेतमा गरेको आकर्षक जागिर छोडेर परम्परागत किथुल पामबाट मिठाई बनाउने पेसा अँगाल्दा यसले अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पाउनेछ भन्ने कल्पना समेत गर्नुभएको थिएन। तर आज उहाँको पुस्तौँदेखिको सीप युनेस्कोद्वारा मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा सूचीकृत भइसकेको छ। आनन्दले सन् २००८ मा स्वदेश फर्किएर परिवारको परम्परागत पेसा पुनः अँगाल्नुभयो। किथुल पामबाट रस सङ्कलन गर्ने उहाँ हाल युनेस्कोद्वारा सूचीकृत शिल्पका अनुभवी व्यवसायीमध्ये एक हुनुहुन्छ। यो मान्यताले श्रम अभाव, अनियन्त्रित मिलावट र घट्दो रस आपूर्तिका कारण कमजोर बन्दै गएको कुटीर उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यानाकर्षण गराएको छ। ६३ वर्षीय आनन्द बिहान सबेरै र साँझपख अग्ला क्यारियोटा युरेन्स प्रजातिका किथुल पामका रुख चढेर दुधे, मीठो रस सङ्कलन गर्नुहुन्छ। उक्त रसलाई लामो समय उमालेर क्यारामेल रङको सुगन्धित ट्रेकल तयार गरिन्छ, जसले किथुल मिठाईलाई विशिष्ट स्वाद दिन्छ। अझ बढी उमाल्दा यही रस खनिजयुक्त पाम चिनी अर्थात् गुडमा परिणत हुन्छ, जसको ग्लाइसेमिक इन्डेक्स साधारण उखु चिनीभन्दा कम हुन्छ।
हाल उहाँका पाँच वटा रुखबाट दैनिक करिब २०० लिटर रस उत्पादन भए पनि बढ्दो बजार माग पूरा गर्न पर्याप्त छैन। त्यसैले उहाँले ५५ जना ट्यापरको सञ्जाल विकास गर्नुभएको छ, जसका उत्पादन अस्ट्रेलिया, बेलायत, न्युजिल्यान्ड र मध्यपूर्वसम्म निर्यात हुँदै आएका छन्। “कुवेतमा १० वर्ष काम गरेपछि म घर फर्किएँ र पारिवारिक पेसा सम्हालेँ,” उहाँले कोलम्बोबाट करिब १०० किलोमिटर दक्षिणमा रहेको अम्बेगोडास्थित आफ्नै घरमा बताउनुभयो। तर यो जोखिमपूर्ण पेसा नयाँ पुस्ताले अपनाउन नचाहने चिन्ता उहाँमा छ। “मेरो छोरो इन्जिनियरिङ पढ्दैछ, ऊ रुख चढ्न चाहँदैन होला,” उहाँले भन्नुभयो। उहाँकी श्रीमती पद्मा नन्दनी थिब्बोटुवा रस उमाल्ने र हल्लाउने काम सम्हाल्नुहुन्छ। उहाँका अनुसार सबैभन्दा ठूलो समस्या मिलावट हो, किनकि केहीले चिनी मिसाउने गरेका छन्। समयमै उमालिएन भने किथुल रस ‘टोडी’ नामक मादक पेयमा परिणत हुन्छ। धेरै परिवारमा पुरुषले रस सङ्कलन गर्ने र महिलाले प्रशोधन गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ। युनेस्कोको मान्यताले ग्रामीण समाजमा निम्न पेसा मानिँदै आएको किथुल उद्योगको सामाजिक प्रतिष्ठा बढाएको छ। युनेस्कोले किथुल ट्यापिङलाई सामुदायिक सद्भाव, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्ध झल्काउने ‘जीवित विरासत’का रूपमा व्याख्या गरेको छ। किथुल पाम जङ्गली रूपमा उम्रने र मलको आवश्यकता नपर्ने भए पनि यसको व्यावसायिक खेतीका प्रयास सफल हुन सकेका छैनन्। राज्य सञ्चालित किथुल विकास बोर्डका अनुसार हाल १ हजार ३०० ट्यापरलाई तालिम दिइँदैछ। बोर्डकी अध्यक्ष एम.यु. गयानीका अनुसार किथुल दक्षिण र दक्षिणपूर्व एसियामा पाइए पनि पूर्ण ट्यापिङ विधि श्रीलङ्कामा मात्र अभ्यास हुने भएकाले युनेस्कोले यसलाई मान्यता दिएको हो। उहाँका अनुसार किथुल उत्पादनबाट वार्षिक करिब १० लाख अमेरिकी डलर बराबरको निर्यात आय हुँदै आएको छ। तर आपूर्ति अभावका कारण सम्भावना अझै धेरै बाँकी रहेको छ। टापुमा रहेका करिब पाँच लाख किथुल पाममध्ये आधाभन्दा कम मात्र ट्याप भइरहेका छन्, जसले यस उद्योगका चुनौती र सम्भावनालाई एकैसाथ देखाउँछ।
