काठमाडौं । इतिहास साक्षी छ—काठमाडौँ उपत्यका रङ्गमञ्चीय अभिव्यक्तिको उर्वर भूमि मल्लकालदेखि नै रहँदै आएको छ । प्रताप मल्ल, जगज्योति मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल, जगतप्रताप मल्लजस्ता मल्ल राजाहरूको शासनकालमा मैथिली र नेपालभाषाको नाटक उच्च उत्कर्षमा पुगेको पाइन्छ । तर मल्लकालको पतनसँगै रङ्गमञ्चीय गतिविधिको गति सुस्त हुँदै लामो समयसम्म शिथिल अवस्थामा रह्यो । वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनपछि भने नेपाली रङ्गमञ्चले पुनः जीवन पाएको अनुभूति गर्न सकिन्छ । आरोहण गुरुकूल, सर्वनाम, मिनापजस्ता संस्थाहरू सक्रिय बने । प्रचण्ड मल्ल, नीर शाह, अशेष मल्ल, सुनील पोखरेल, अनुप बराल, विजय विष्फोट, महेन्द्र मलंगिया, सरुभक्त, निशा शर्मा, रमेश रञ्जनलगायत स्रष्टाहरूले नेपाली नाटकलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान सक्रिय भयो, नाट्य महोत्सवको सुरुआत भयो, देशभरका नाट्य समूह राजधानी आएर आफ्ना सिर्जना प्रस्तुत गर्न थाले । दर्शक नाटकतर्फ आकर्षित हुन थालेका थिए ।
तर समयसँगै यो उत्साहमा गिरावट आयो । गुरुकूल थिएटरको प्रेक्षालय ध्वस्त भयो, रङ्गमञ्चीय गतिविधि कमजोर देखिन थाले । राज्यको उदासीनताले नाट्य विकास प्रभावित भयो । नाटक मञ्चन त भइरह्यो, तर उद्देश्य र सार्थकताको खोजी अलमलिएको जस्तो देखिन्थ्यो । पछिल्ला केही वर्षमा भने यो अवस्थामा क्रमशः सुधार आएको अनुभूति गरिएको छ । गुरुकूल पूर्ण रूपमा उठ्न नसके पनि शिल्पी थिएटरजस्ता प्रयासले आशा जगाएका छन् । नाटकप्रतिको दर्शक आकर्षण बढ्दै गएको छ । व्यावसायिक रूपमा नाटक मञ्चन हुन थालेका छन् र टिकट काउन्टरमा भीड देखिन थालेको छ । नाट्यकर्मीहरू आफ्नो प्रतिभालाई पेशागत रूपमा स्थापित गर्न लागिपरेका छन् । यही सकारात्मक परिवेशमा काठमाडौँको थापागाउँस्थित मण्डला थिएटरले प्रस्तुत गरेको नाटक ‘बहुरिया’ उल्लेखनीय बनेको छ । माघ ८ गतेदेखि मञ्चन सुरु भएको यो नाटक माघ २९ सम्म प्रदर्शन हुनेछ । सामान्य कथाजस्तो देखिने विषयवस्तुलाई गहिरो सामाजिक प्रश्नका साथ प्रस्तुत गरेको ‘बहुरिया’ दर्शकमाझ विचारोत्तेजक बनेको छ ।
जम्मा दुई पात्रमा सीमित करिब एक घण्टे नाटकले नेपाली समाजको वर्तमान मनोविज्ञानमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ । अँध्यारो बन्द कोठा, झिँगाको भुनभुन, लालटिनको मधुरो उज्यालो, सिलाइ मेसिन, सानो खाट, दराज र उकुसमुकुस वातावरणबीच unfolding हुने कथा मानसिक र शारीरिक द्वन्द्वले भरिएको छ । कठपुतली, धुवाँ र प्रतीकात्मक वस्तुहरूले नाटकलाई अझ गहिरो बनाएका छन् । ‘बहुरिया’—कसैकी छोरी, कसैकी श्रीमती, कसैकी बुहारी । विवाहको चार वर्ष बितिसक्दा पनि पतिले पत्नीको शरीर छुन नखोज्नुको कारण के हो ? यही प्रश्नको खोजी नाटकको मूल धागो हो । नाटक प्रयोग, साहस, सामाजिक संरचनामाथिको प्रहार र विद्रोहको सशक्त प्रस्तुति हो । नाटकका लेखक तथा निर्देशक सुरज यादव हुन् । मुख्य भूमिकामा सुरज यादव र प्रशंसा सिवाकोटीले अभिनय गर्नुभएको छ । निर्देशनमा सुरजसँगै रचनात्मक निर्देशक सरिता गिरीको भूमिका विशेष प्रभावशाली छ । मञ्चभरि देखिने कठपुतली र धुवाँले अनिश्चय, व्यङ्ग्य, दबाब र मौन अभिव्यक्तिलाई प्रतीकात्मक रूप दिएको छ ।
कथा अनुसार, पारिवारिक दबाबमा विवाह गरेका रामचरण मानसिक रूपमा तयार नहुँदा विवाहपछि भाग्छन् । चार वर्षपछि फर्किए पनि फेरि भाग्ने डरले उनलाई कोठाभित्र थुन्ने अवस्था आउँछ । त्यही बन्द कोठाभित्र राम र सीताबीचको मानसिक द्वन्द्व नाटकको केन्द्र हो । रामायणका पात्रको नाम प्रयोग गर्दै नाटकले परम्परागत मूल्य र मिथकप्रति पनि प्रश्न उठाएको छ । अन्त्यमा सीताले रामलाई मुक्त गर्छिन्—रामायणको विपरीत सन्देशसहित । मिथिला–मधेशको सामाजिक परिवेशमा आधारित यो नाटक नेपाली र मैथिली संस्कृतिको फ्युजन हो । भाषा नेपाली भए पनि मैथिली भाव मिसिएको छ । नाटक नारी मनोविज्ञान, इच्छा, समर्पण, विद्रोह र पुरुषको स्वतन्त्रताको प्रश्नलाई समानान्तर रूपमा उठाउँछ । परम्परागत पारिवारिक दबाबको सिकार महिला मात्र होइन, पुरुष पनि हुने सन्देश नाटकले दिन खोजेको छ । पितृसत्तात्मक संरचनाको असर कसरी दुवै पक्षमा पर्छ भन्ने प्रश्न नाटकले साहसिक ढङ्गले उठाएको छ ।
लेखक–निर्देशक सुरज यादवका अनुसार, विवाहपछि महिलाले भोग्नुपर्ने मानसिक पीडा, असहजता र सामाजिक दबाब तथा दुवै लिङ्गले इच्छा विपरीत विवाह गर्दा भोग्नुपर्ने मनोवैज्ञानिक असर नाटकको मूल विषय हो । नाटकमा रहस्य, कौतुहल र रोमाञ्च छ । कथाका तहहरू खुल्दै जाँदा दर्शकलाई निरन्तर बाँधेर राख्न सफल छ । सरिता गिरीको भनाइमा—“अँध्यारो घरभित्र झुन्ड्याइएका कठपुतलीजस्तै आजका सम्बन्ध निस्सासिएका छन्।” समग्रमा, ‘बहुरिया’ सन्देश प्रवाहमा सफल नाटक हो । सुरज यादव र प्रशंसा सिवाकोटीको अभिनय सशक्त छ । कतिपय दृश्यमा नाटकीयता बढी देखिए पनि नाटकको प्रभाव कमजोर हुँदैन । आगामी प्रस्तुतीकरणहरूमा अझ परिष्कृत हुने सम्भावना स्पष्ट देखिन्छ ।
